Thema Zorg voor elkaar, maart 2019

Posted on

Binnen de familie voor elkaar zorgen, was nog niet zo lang geleden een belangrijke traditie en in veel culturen is het dat nog steeds. De familie heeft de zorg voor bijvoorbeeld de (groot)ouders uitbesteed aan instanties en wordt bij wet gereguleerd. Maar we vinden dat die georganiseerde zorg te ver is doorgeslagen. De verZORGingsstaat van de tweede helft van de vorige eeuw wordt in rap tempo afgebouwd. Er waait een frisse neoliberale wind. In onze moderne samenleving is meer en meer slechts plaats voor mondige, participerende burgers. De collectieve zorg wordt afgebouwd en in de vorm van mantelzorg en oppasoma’s en -opa’s teruggedrongen naar de privé-sfeer. Velen vinden dat de zorg voor elkaar heeft plaats gemaakt voor een berekenend individualisme. Burenhulp was lang vanzelfsprekend, maar nu moet de jaarlijkse burendag ons eraan herinneren hoe belangrijk buren kunnen zijn. Is de ‘zorg voor elkaar’ werkelijk uit het collectieve en persoonlijke domein aan het verdwijnen? Hoe speelt ‘zorg’ in jouw leven een rol? Is er sprake van zorg als je ervoor betaald wordt? En is er verschil tussen zorg waartoe je je moreel verplicht voelt en zorg die je uit vrije wil op je neemt?

Thema Inspiratie, februari 2019

Posted on Updated on

Inspiratie komt van ‘inspirere’: inblazen of bezielen, aanvuren, ingeven. Inspiratie is een geschenk van de Muzen, van God of een ‘ingeving afkomstig uit pure energie’.
Inspiratie is volgens sommigen het gevoel van levenslust, enthousiasme, vitaliteit en de ervaring van spirit of ook wel vitale onstuimige levenskracht – bezieling. Vaak staat inspiratie aan de wieg van nieuwe ideeën, hernieuwde zin in dingen of de ervaring van schoonheid. Onder welke omstandigheden raak je geïnspireerd?

Inspiratie kan ook verwarrend en verre van eenduidig zijn; zo kan inspiratie kan de vorm aannemen van cryptische of onduidelijke raad, een ‘orakel’. Je voelt van alles, maar wat betekent het? Wat moet je ermee? En alleen wanneer de raadzoeker verzeild raakt in de kolkende stromen van het leven, hevige strijd of gevaar voor eigen leven, kan de raad tot inzicht en wellicht tot daden leiden.
De waarde van het orakel is dan een paradigmawisseling om de werkelijkheid op een nieuwe manier te beschouwen. De inspiratie opende luiken van het bewustzijn die tot dan toe gesloten waren. Is dat wat inspiratie is? Een soort koevoet of breekijzer?
Voor levensreizigers die op zoek zijn, kan inspiratie de richting aangeven van wat wezenlijk is. Waardoor raak je nu werkelijk geïnspireerd en daarmee enthousiast (’bezeten door de goden’)? Inspiratie op die manier bekeken kan een ijkpunt zijn voor belangrijke beslissingen. En met alleen inspiratie ben je er nog niet; er moet ook een handeling aan verbonden zijn, wil het effect hebben. Of is geïnspireerd raken al voldoende?

Thema verandering, januari 2019

Posted on Updated on

“Alles stroomt,” beweerde de Griekse natuurfilosoof Herakleitos. Anders gezegd: “Men kan geen twee keer in dezelfde rivier stappen. Ook Plato stelde dat de werkelijkheid aan verandering onderhevig is. De ideeën die aan de werkelijkheid die aan de werkelijkheid ten grondslag liggen, zijn volgens Plato echter onveranderlijk. Uit het boek Prediker in de Bijbel staat de uitspraak “Wat er geweest is, dat zal er weer zijn. Wat er plaatsvindt, dat zal weer plaatsvinden. Er is niets nieuws onder de zon.”
Twee tegengestelde standpunten. Maakt het voor je dagelijks leven verschil welk standpunt je inneemt? Gaan we er niet als vanzelfsprekend van uit dat veranderingen bestaan, omdat we die bewust of onbewust nastreven? En hebben we niet allemaal te maken met veranderingen die ons overkomen? Maar wat is de essentie van verandering. Velen, waaronder Ben Tiggelaar schrijven over ECHTE veranderingen. Dat impliceert dat er ook onechte veranderingen zijn. En wat te denken van ‘duurzame’ veranderingen? Als die er zijn, zijn er ook niet-duurzame veranderingen. Het is de moeite waard om na te denken over verandering. Wat bedoelde Socrates toen hij zei: “Alleen een buitengewoon onwetend of buitengewoon intelligent iemand kan zich aan verandering onttrekken.”

Thema Elkaar zien, december 2018

Posted on Updated on

Het thema van de Week van de Dialoog in november is ‘Elkaar zien’.  Moet je, om mee te beginnen, om met elkaar een gesprek te voeren elkaar ook daadwerkelijk zien of aankijken? Nee, je pakt je telefoon op, belt een goede vriend/in en begint een (goed) gesprek. Zo moeilijk is dat dus niet, hoewel je dan elkaar niet daadwerkelijk ziet. Dus wellicht bedoelen ze iets anders met ‘Elkaar zien’. Maar wat? Wellicht is het meer een intentie; een streven om een mens te zien, een mens met al zijn verhalen, kwaaltjes, gebreken. Een mens met een ziel, wat dat dan ook is. Zet een rode neus – kleinste masker ter wereld – op en kijk in de spiegel; al wat of wie je bent wordt uitvergroot. Maar is dat ook mogelijk als deze mens ver(s)cholen is onder een *niqaab*? Wat is dan het verschil tussen kijken en zien? Wat zie je met je geestesoog? En was het woord ‘persoonlijkheid’ niet afkomstig van het woord *persona*, wat masker betekent? Wat is er dan nodig om elkaar te zien? Misschien is het de bedoeling dat je je persoonlijkheid – dagelijkse *masker* – aflegt en jezelf toont aan de ander, de ander zich aan jou. Maar waarom zou je dat doen?
Kom op 16 november naar het Socratisch café Culemborg om elkaar te zien, te spreken en een antwoord te vinden op de laatste vraag.

Thema Maat, oktober 2018

Posted on Updated on

Van schoenen willen we graag dat ze passen, dat ze *lekker* zitten. Niet te strak maar ook niet te los: ze moeten wel te *genieten* zijn. Door te passen en meten komen we meestal tot een keuze. De juiste maat is de juiste begrenzing tussen te strak en te los. Zou dat ook gelden voor meer abstracte zaken zoals ‘moed’, ‘verstandigheid’ of misschien zelfs ‘genieten’? In die laatste zin is matigheid een deugd, dat wil zeggen een uitmuntendheid: zij is de richel, zou Aristoteles zeggen, tussen de twee tegenover elkaar gelegen afgronden mateloosheid en ongevoeligheid, tussen de droefheid van de losbol en die van de zwartkijker, tussen de oververzadiging van de vreetzak en die van de anorexiapatient. Wat een ellende als je lichaam je de baas is! Wat een geluk als je ervan kunt genieten en het aan je wil kunt onderwerpen!
Maat, of matigheid, lijkt in ieder geval met je lichaam te maken hebben. Geniet, maar met mate. Matigheid is de matiging waardoor we onze genoegens de baas blijven in plaats van er slaaf van te zijn. Het is een vrij genieten, dat juist daardoor genotvoller is doordat je daarbij ook van je eigen vrijheid geniet. Wat is roken heerlijk als je het ook kunt laten! Wat is drinken heerlijk als je niet gevangene van de alcohol bent! De mateloze is een slaaf die des te onderworpener is doordat hij zijn meester overal met zich meedraagt. Gevangene van zijn lichaam, gevangene van zijn begeerten of van zijn gewoontes, gevangene van de kracht of juist zwakte daarvan. En zo raakt maat/matigheid naast (lichamelijk) genieten ook nog eens de vrijheid aan.
Hoe denkt u over maat? Is de juiste maat een kwestie van willen? En hoe zit het dan met discipline? Wanneer heeft matigheid met vrijheid te maken?
Kom naar Socratisch Café Culemborg in september en start het seizoen met een socratische dialoog over Maat.

Thema Toeval, september 2018

Posted on Updated on

Toen ik op Google zocht naar ‘toeval bestaat niet’ kreeg ik ruim 55.000 treffers. Het resultaat voor “toeval bestaat” was beduidend minder: 6.480. “Sta je er soms ook wel eens bij stil dat toeval eigenlijk niet bestaat en dat alles een reden heeft?” schrijft Bianka van Zijl op haar website. Lijnrecht daar tegenover staat Maarten van Rossum: “We zijn collectief blind voor de grote rol die toeval speelt in ons dagelijks leven. Daardoor schrijven we veel meer dan gerechtvaardigd is toe aan onze intenties.” Ons brein is gebouwd om oorzaken en verbanden waar te nemen en als ze er niet zijn bedenken we ze. We geloven niet meer zo in onvoorspelbare lotsbeschikkingen, grillen van de goden en de spelingen van de natuur hebben we grotendeels leren beheersen. Maar het bestaan van toeval erkennen, is voor velen een brug te ver. “Toeval past gewoon niet in het menselijk hoofd. Je weet dat het bestaat, maar je leeft er niet naar. En dat is maar goed ook, zegt Michiel van Elk, psycholoog aan de Universiteit van Amsterdam, want je zou de deur niet meer uit komen.” (Trouw, 17 mei 2016). Hoe is dat voor jou? Op 19 oktober gaan we daarover in gesprek.

Socratisch Café Culemborg, 15 juni 2018, thema Waarheid

Posted on Updated on

De vraag naar de waarheid is een van de meest fundamentele vragen in de filosofie. En in onze tijd is die vraag actueler dan ooit. Voor de Amerikaanse president Donald Trump doen feiten er weinig toe. Hij manipuleert ze om een bepaalde stemming te creëren. Op de sociale media is het de mening die telt en niet de feiten. De meesten van ons vinden dat een slechte ontwikkeling, maar bestaat er wel zoiets als een onbetwistbare waarheid? Socrates was in zijn gesprekken met anderen altijd bezig de waarheid boven tafel te krijgen. Hij deed dit door het stellen van kritische vragen te stellen. En vaak bleek de ‘waarheid’ van zijn gesprekspartners minder solide dan ze in eerste instantie dachten. In de ideeënleer van Plato zijn het goede, ware en schone de fundamentele begrippen. Moderne filosofen leggen de nadruk op het nut van de waarheid. “Waarheid is datgene wat nuttig en bruikbaar is, dat wat werkt,” beweren de pragmatisten. Welke rol speelt de waarheid in jouw dagelijks leven? In een gesprek van tien minuten vertellen we gemiddeld tenminste één leugen. De waarheid is er dus blijkbaar niet als vanzelfsprekend. Maar kies je soms bewust voor de waarheid en waarom doe je dat dan?
Op 15 juni 2018 denken we gezamenlijk na over het thema ‘waarheid’

Socratisch Café Culemborg, 18 mei 2018, thema Duurzaamheid

Posted on

‘Alles van waarde is weerloos’ – Lucebert. Het woord ‘duurzaam’ staat in de stop tien in de lijst van de meest irritante woorden van 2017. Alles wat te maken heeft met maatschappelijk verantwoord leven, milieu, ecologie en toekomstgericht denken wordt tegenwoordig onder duurzaamheid geschaard. “Het is een hol betekenisloos containerbegrip geworden” aldus de website wegmetdatwoord.nl.
Maar is duurzaamheid juist niet een ingeburgerd begrip geworden is: iedereen handelt er al naar? En wat doet men dan dat als duurzaam bestempeld kan worden? Betekent dat afval scheiden, nul op de meter of wonen in een Tiny House? Duurzaamheid lijkt in ieder geval een ideaal te zijn, iets om na te streven en naar te handelen.
En al is niet iedereen het eens over de toedracht en de precieze rol van de mens hierin (‘nep-nieuws’, alternatieve feiten, …), maar lucht, water en aarde worden bedreigd door onze leefwijze en productiemethoden. Welke houding of manier van denken is daar debet aan? Wat moeten we daarin veranderen om onze natuurlijke omgeving te herstellen?
Aan de andere kant: er valt iets voor te zeggen om het er helemaal niet meer over duurzaamheid te hebben. Het wordt te pas en te onpas gebruikt. ‘Ik moet wel duurzaam met mijn lichaam omgaan en geen alcohol/sigaretten/suiker/… meer gebruiken’. Van energie wordt gezegd dat het ‘duurzaam’ is, maar is het leven zelf duurzaam? Wat zou men dan daar mee bedoelen? Is de duurzaamheid van leven het uitstellen van de dood?
De waarde van iets tekent zich af doordat het eindig is; verpest je met een uitgesteld einde niet de waarde van het menselijk leven? En ligt duurzaamheid dan eigenlijk wel binnen het menselijk vermogen? Duurzaamheid; wat bedoelen we daar eigenlijk mee?

Socratisch Café Culemborg, thema verbeelding, 20 april 2018

Posted on

Volgens schrijver en filosoof Connie Palmen hebben filosofen de verbeelding nodig om het wezen van de werkelijkheid bloot te leggen. Wanneer je je strikt aan de werkelijkheid houdt, kun je niet meer doen dan haar beschrijven. Dan is morgen gelijk aan vandaag. Vooruitgang is alleen maar meer van hetzelfde. Verbeelding maakt het mogelijk om je los te maken van de realiteit. Films, beeldende kunst en romans het zijn allemaal experimenten met de werkelijkheid die berusten op verbeelding. Verbeelding speelt niet alleen op persoonlijk niveau. ‘De verbeelding aan de macht’ was een veel gebruikte slogan en dat betekende dat de nieuwe protestbewegingen geen genoegen meer namen met ‘smalle marges’ maar zich schaarden achter grootse ideeën en utopisch idealisme. Grote politieke veranderingen bleven voor velen uit, maar des te rigoureus blijken de sociale veranderingen te zijn geweest: nooit eerder kreeg het individu zoveel ruimte en vrijheid. Vijftig jaar na dato maken we de balans op tijdens de Maand van de Filosofie. Wat is er overgebleven van het jaren ’60 idealisme waarin verbeelding in de strijd werd geworpen tegen autoriteiten? Welke rol speelde en speelt verbeelding in jouw leven? En wat is verbeelding nu eigenlijk?

Socratisch Café Culemborg, thema Spelen, 16 maart 2018

Posted on

‘Wij spelen, en weten dat wij spelen, dus wij zijn meer dan enkel redelijke wezens, want het spel is onredelijk.’
Johan Huizinga – “Homo Ludens”

Spelen lijkt voorbehouden aan kinderen. Van jonge dieren zegt men dat wanneer zij spelen, zij oefenen voor later. Van spel kun je leren. In het spel komt de werkelijkheid, maar dan zonder de ernst, terug. Maar volwassenen spelen ook, is dat dan ook ter voorbereiding van later? Waarom nemen we spel zo serieus?
Misschien omdat in het spel je het nuttige overstijgt en je wordt verheven naar een hogere sfeer van ervaring. Zo kan je bijvoorbeeld bijzonder enthousiast raken van een mooi doelpunt of een goed gesprek of humorvolle opmerking. Je raakt ‘als door de godheid bezeten’ (entheos). Zo kunnen kinderen helemaal opgaan in het spel. Wat is spelen ons waard? En welke spelletjes mogen niet gespeeld worden?
Huizinga constateert naast de wedkamp of (schijn)gevecht, het schouwspel als een ander aspect van spel. Daarin wordt er iets getoond, iets opgevoerd, een verhaal zichtbaar gemaakt. Hoewel een voetbalwedstrijd ook soms een schouwspel genoemd wordt maar waarom eigenlijk? Wat wordt door spel eigenlijk zichtbaar?
Zonder spel blijft er wellicht iets verborgen; spel leidt tot speling in je blik naar de werkelijkheid. Vaak zijn we zo opgesloten in onze opvattingen dat er geen speelruimte of speling meer in ons hoofd is. Spel is ontspanning, oefening en discipline tegelijk. Werkt spel dan relativerend, plaatst in het dingen in perspectief? En is spel hetzelfde als creativiteit?
Is een socratisch gesprek dan eigenlijk ook geen spel?
Onderzoek deze en andere vragen samen met anderen in het Socratisch Café Culemborg op 16 maart 2018