Thema verandering, januari 2019

Posted on Updated on

“Alles stroomt,” beweerde de Griekse natuurfilosoof Herakleitos. Anders gezegd: “Men kan geen twee keer in dezelfde rivier stappen. Ook Plato stelde dat de werkelijkheid aan verandering onderhevig is. De ideeën die aan de werkelijkheid die aan de werkelijkheid ten grondslag liggen, zijn volgens Plato echter onveranderlijk. Uit het boek Prediker in de Bijbel staat de uitspraak “Wat er geweest is, dat zal er weer zijn. Wat er plaatsvindt, dat zal weer plaatsvinden. Er is niets nieuws onder de zon.”
Twee tegengestelde standpunten. Maakt het voor je dagelijks leven verschil welk standpunt je inneemt? Gaan we er niet als vanzelfsprekend van uit dat veranderingen bestaan, omdat we die bewust of onbewust nastreven? En hebben we niet allemaal te maken met veranderingen die ons overkomen? Maar wat is de essentie van verandering. Velen, waaronder Ben Tiggelaar schrijven over ECHTE veranderingen. Dat impliceert dat er ook onechte veranderingen zijn. En wat te denken van ‘duurzame’ veranderingen? Als die er zijn, zijn er ook niet-duurzame veranderingen. Het is de moeite waard om na te denken over verandering. Wat bedoelde Socrates toen hij zei: “Alleen een buitengewoon onwetend of buitengewoon intelligent iemand kan zich aan verandering onttrekken.”

Thema Elkaar zien, december 2018

Posted on Updated on

Het thema van de Week van de Dialoog in november is ‘Elkaar zien’.  Moet je, om mee te beginnen, om met elkaar een gesprek te voeren elkaar ook daadwerkelijk zien of aankijken? Nee, je pakt je telefoon op, belt een goede vriend/in en begint een (goed) gesprek. Zo moeilijk is dat dus niet, hoewel je dan elkaar niet daadwerkelijk ziet. Dus wellicht bedoelen ze iets anders met ‘Elkaar zien’. Maar wat? Wellicht is het meer een intentie; een streven om een mens te zien, een mens met al zijn verhalen, kwaaltjes, gebreken. Een mens met een ziel, wat dat dan ook is. Zet een rode neus – kleinste masker ter wereld – op en kijk in de spiegel; al wat of wie je bent wordt uitvergroot. Maar is dat ook mogelijk als deze mens ver(s)cholen is onder een *niqaab*? Wat is dan het verschil tussen kijken en zien? Wat zie je met je geestesoog? En was het woord ‘persoonlijkheid’ niet afkomstig van het woord *persona*, wat masker betekent? Wat is er dan nodig om elkaar te zien? Misschien is het de bedoeling dat je je persoonlijkheid – dagelijkse *masker* – aflegt en jezelf toont aan de ander, de ander zich aan jou. Maar waarom zou je dat doen?
Kom op 16 november naar het Socratisch café Culemborg om elkaar te zien, te spreken en een antwoord te vinden op de laatste vraag.

Thema Maat, oktober 2018

Posted on Updated on

Van schoenen willen we graag dat ze passen, dat ze *lekker* zitten. Niet te strak maar ook niet te los: ze moeten wel te *genieten* zijn. Door te passen en meten komen we meestal tot een keuze. De juiste maat is de juiste begrenzing tussen te strak en te los. Zou dat ook gelden voor meer abstracte zaken zoals ‘moed’, ‘verstandigheid’ of misschien zelfs ‘genieten’? In die laatste zin is matigheid een deugd, dat wil zeggen een uitmuntendheid: zij is de richel, zou Aristoteles zeggen, tussen de twee tegenover elkaar gelegen afgronden mateloosheid en ongevoeligheid, tussen de droefheid van de losbol en die van de zwartkijker, tussen de oververzadiging van de vreetzak en die van de anorexiapatient. Wat een ellende als je lichaam je de baas is! Wat een geluk als je ervan kunt genieten en het aan je wil kunt onderwerpen!
Maat, of matigheid, lijkt in ieder geval met je lichaam te maken hebben. Geniet, maar met mate. Matigheid is de matiging waardoor we onze genoegens de baas blijven in plaats van er slaaf van te zijn. Het is een vrij genieten, dat juist daardoor genotvoller is doordat je daarbij ook van je eigen vrijheid geniet. Wat is roken heerlijk als je het ook kunt laten! Wat is drinken heerlijk als je niet gevangene van de alcohol bent! De mateloze is een slaaf die des te onderworpener is doordat hij zijn meester overal met zich meedraagt. Gevangene van zijn lichaam, gevangene van zijn begeerten of van zijn gewoontes, gevangene van de kracht of juist zwakte daarvan. En zo raakt maat/matigheid naast (lichamelijk) genieten ook nog eens de vrijheid aan.
Hoe denkt u over maat? Is de juiste maat een kwestie van willen? En hoe zit het dan met discipline? Wanneer heeft matigheid met vrijheid te maken?
Kom naar Socratisch Café Culemborg in september en start het seizoen met een socratische dialoog over Maat.

Thema Toeval, september 2018

Posted on Updated on

Toen ik op Google zocht naar ‘toeval bestaat niet’ kreeg ik ruim 55.000 treffers. Het resultaat voor “toeval bestaat” was beduidend minder: 6.480. “Sta je er soms ook wel eens bij stil dat toeval eigenlijk niet bestaat en dat alles een reden heeft?” schrijft Bianka van Zijl op haar website. Lijnrecht daar tegenover staat Maarten van Rossum: “We zijn collectief blind voor de grote rol die toeval speelt in ons dagelijks leven. Daardoor schrijven we veel meer dan gerechtvaardigd is toe aan onze intenties.” Ons brein is gebouwd om oorzaken en verbanden waar te nemen en als ze er niet zijn bedenken we ze. We geloven niet meer zo in onvoorspelbare lotsbeschikkingen, grillen van de goden en de spelingen van de natuur hebben we grotendeels leren beheersen. Maar het bestaan van toeval erkennen, is voor velen een brug te ver. “Toeval past gewoon niet in het menselijk hoofd. Je weet dat het bestaat, maar je leeft er niet naar. En dat is maar goed ook, zegt Michiel van Elk, psycholoog aan de Universiteit van Amsterdam, want je zou de deur niet meer uit komen.” (Trouw, 17 mei 2016). Hoe is dat voor jou? Op 19 oktober gaan we daarover in gesprek.

Thema Waarheid, juni 2018

Posted on Updated on

De vraag naar de waarheid is een van de meest fundamentele vragen in de filosofie. En in onze tijd is die vraag actueler dan ooit. Voor de Amerikaanse president Donald Trump doen feiten er weinig toe. Hij manipuleert ze om een bepaalde stemming te creëren. Op de sociale media is het de mening die telt en niet de feiten. De meesten van ons vinden dat een slechte ontwikkeling, maar bestaat er wel zoiets als een onbetwistbare waarheid? Socrates was in zijn gesprekken met anderen altijd bezig de waarheid boven tafel te krijgen. Hij deed dit door het stellen van kritische vragen te stellen. En vaak bleek de ‘waarheid’ van zijn gesprekspartners minder solide dan ze in eerste instantie dachten. In de ideeënleer van Plato zijn het goede, ware en schone de fundamentele begrippen. Moderne filosofen leggen de nadruk op het nut van de waarheid. “Waarheid is datgene wat nuttig en bruikbaar is, dat wat werkt,” beweren de pragmatisten. Welke rol speelt de waarheid in jouw dagelijks leven? In een gesprek van tien minuten vertellen we gemiddeld tenminste één leugen. De waarheid is er dus blijkbaar niet als vanzelfsprekend. Maar kies je soms bewust voor de waarheid en waarom doe je dat dan?
Op 15 juni 2018 denken we gezamenlijk na over het thema ‘waarheid’

Thema Duurzaamheid, mei 2018

Posted on Updated on

‘Alles van waarde is weerloos’ – Lucebert. Het woord ‘duurzaam’ staat in de stop tien in de lijst van de meest irritante woorden van 2017. Alles wat te maken heeft met maatschappelijk verantwoord leven, milieu, ecologie en toekomstgericht denken wordt tegenwoordig onder duurzaamheid geschaard. “Het is een hol betekenisloos containerbegrip geworden” aldus de website wegmetdatwoord.nl.
Maar is duurzaamheid juist niet een ingeburgerd begrip geworden is: iedereen handelt er al naar? En wat doet men dan dat als duurzaam bestempeld kan worden? Betekent dat afval scheiden, nul op de meter of wonen in een Tiny House? Duurzaamheid lijkt in ieder geval een ideaal te zijn, iets om na te streven en naar te handelen.
En al is niet iedereen het eens over de toedracht en de precieze rol van de mens hierin (‘nep-nieuws’, alternatieve feiten, …), maar lucht, water en aarde worden bedreigd door onze leefwijze en productiemethoden. Welke houding of manier van denken is daar debet aan? Wat moeten we daarin veranderen om onze natuurlijke omgeving te herstellen?
Aan de andere kant: er valt iets voor te zeggen om het er helemaal niet meer over duurzaamheid te hebben. Het wordt te pas en te onpas gebruikt. ‘Ik moet wel duurzaam met mijn lichaam omgaan en geen alcohol/sigaretten/suiker/… meer gebruiken’. Van energie wordt gezegd dat het ‘duurzaam’ is, maar is het leven zelf duurzaam? Wat zou men dan daar mee bedoelen? Is de duurzaamheid van leven het uitstellen van de dood?
De waarde van iets tekent zich af doordat het eindig is; verpest je met een uitgesteld einde niet de waarde van het menselijk leven? En ligt duurzaamheid dan eigenlijk wel binnen het menselijk vermogen? Duurzaamheid; wat bedoelen we daar eigenlijk mee?

Thema verbeelding, april 2018

Posted on Updated on

Volgens schrijver en filosoof Connie Palmen hebben filosofen de verbeelding nodig om het wezen van de werkelijkheid bloot te leggen. Wanneer je je strikt aan de werkelijkheid houdt, kun je niet meer doen dan haar beschrijven. Dan is morgen gelijk aan vandaag. Vooruitgang is alleen maar meer van hetzelfde. Verbeelding maakt het mogelijk om je los te maken van de realiteit. Films, beeldende kunst en romans het zijn allemaal experimenten met de werkelijkheid die berusten op verbeelding. Verbeelding speelt niet alleen op persoonlijk niveau. ‘De verbeelding aan de macht’ was een veel gebruikte slogan en dat betekende dat de nieuwe protestbewegingen geen genoegen meer namen met ‘smalle marges’ maar zich schaarden achter grootse ideeën en utopisch idealisme. Grote politieke veranderingen bleven voor velen uit, maar des te rigoureus blijken de sociale veranderingen te zijn geweest: nooit eerder kreeg het individu zoveel ruimte en vrijheid. Vijftig jaar na dato maken we de balans op tijdens de Maand van de Filosofie. Wat is er overgebleven van het jaren ’60 idealisme waarin verbeelding in de strijd werd geworpen tegen autoriteiten? Welke rol speelde en speelt verbeelding in jouw leven? En wat is verbeelding nu eigenlijk?

Socratisch Café Culemborg, thema Spelen, 16 maart 2018

Posted on

‘Wij spelen, en weten dat wij spelen, dus wij zijn meer dan enkel redelijke wezens, want het spel is onredelijk.’
Johan Huizinga – “Homo Ludens”

Spelen lijkt voorbehouden aan kinderen. Van jonge dieren zegt men dat wanneer zij spelen, zij oefenen voor later. Van spel kun je leren. In het spel komt de werkelijkheid, maar dan zonder de ernst, terug. Maar volwassenen spelen ook, is dat dan ook ter voorbereiding van later? Waarom nemen we spel zo serieus?
Misschien omdat in het spel je het nuttige overstijgt en je wordt verheven naar een hogere sfeer van ervaring. Zo kan je bijvoorbeeld bijzonder enthousiast raken van een mooi doelpunt of een goed gesprek of humorvolle opmerking. Je raakt ‘als door de godheid bezeten’ (entheos). Zo kunnen kinderen helemaal opgaan in het spel. Wat is spelen ons waard? En welke spelletjes mogen niet gespeeld worden?
Huizinga constateert naast de wedkamp of (schijn)gevecht, het schouwspel als een ander aspect van spel. Daarin wordt er iets getoond, iets opgevoerd, een verhaal zichtbaar gemaakt. Hoewel een voetbalwedstrijd ook soms een schouwspel genoemd wordt maar waarom eigenlijk? Wat wordt door spel eigenlijk zichtbaar?
Zonder spel blijft er wellicht iets verborgen; spel leidt tot speling in je blik naar de werkelijkheid. Vaak zijn we zo opgesloten in onze opvattingen dat er geen speelruimte of speling meer in ons hoofd is. Spel is ontspanning, oefening en discipline tegelijk. Werkt spel dan relativerend, plaatst in het dingen in perspectief? En is spel hetzelfde als creativiteit?
Is een socratisch gesprek dan eigenlijk ook geen spel?
Onderzoek deze en andere vragen samen met anderen in het Socratisch Café Culemborg op 16 maart 2018

Socratisch Café Culemborg, thema Moed, 16 februari 2018

Posted on Updated on

16 februari 2018, thema Moed

Moed is een van de vier kardinale deugden en speelt in ons leven dus een belangrijke rol. Moed is een levensvoorwaarde, zoals de dichter Van Randwijk het beschreef: “Een volk dat voor tirannen zwicht, zal meer dan lijf en goed verliezen, dan dooft het licht.”
Ben je moedig als je alle gevaar onverschrokken tegemoet treedt? Past angst wel bij een moedig mens? Is moed ook verbonden met goed en slecht? Op de vuist gaan met iemand kan zowel goed als slecht zijn. Maar we vinden over het algemeen niet dat ‘zinloos geweld’ getuigt van moed. In de dialoog Laches speelt de kennis van ‘kwaad en goed’ een grote rol in relatie tot wat we moed noemen.
We associëren moed vooral met handelen, bijvoorbeeld met gevaar voor eigen leven iemand redden. Maar de Engelse schrijver D. H. Lawrence legt een ander accent: ”De grootste deugd in het leven is ware moed om feiten onder ogen te zien en met ze te leven.” Zie jij jezelf als een moedig mens? Altijd, onder alle omstandigheden, of zo nu en dan? Zijn er situaties in je leven, waarin jij moedig handelde? Is het goed om daar openlijk over te vertellen, of ben je dan een opschepper? Is een echte held juist bescheiden?

Socratisch Café Culemborg, thema Standvastigheid, 19 januari 2018

Posted on

Volgens het woordenboek is standvastigheid ‘trouw zijn aan de eigen principes’. In de kloostertraditie van de Benedictijnen is stabilitas één van de drie geloften die monniken moeten afleggen. Het staat voor standvastigheid of bestendigheid. Aan de monniken wordt commitment, toewijding aan het hier & nu, gevraagd. Doorzetten en niet afhaken of weglopen wanneer het ‘moeilijk’ wordt.
Volgens de filosoof John Locke was standvastigheid dan ook ‘de bewaker en steun van de andere deugden’. Met andere woorden: standvastigheid is ook een deugd. Maar klopt dat wel? Is standvastigheid wel een deugd en daarmee onderdeel van het goede leven? Er zijn in de geschiedenis veel voorbeelden te bedenken waarin dictators standvastig zijn geweest en vele miljoenen de dood in hebben gestuurd omdat ze ‘trouw waren aan hun principes’. Is standvastigheid dan niet eerder een onderdeel van de deugden? En wanneer schiet je daarin door? Wanneer wordt standvastigheid halsstarrigheid of onverzettelijkheid?

Is standvastigheid niet bij uitstek de kunst van een zeeman? In de storm bonkt het schip op de golven en te midden daarvan bewaart de ervaren zeeman zijn standvastigheid. Als hij dat niet doet, als hij zich laat meesleuren door wind en golven, kan hij zijn werk niet doen. Alleen als hij standvastig blijft kan hij de situatie blijven overzien, de koers in de gaten houden en het stuurwiel blijven hanteren. Is dat een goede typering van standvastigheid: rust en evenwicht bewaren te midden van de drukte? Is standvastigheid dan iets anders dan rotsvastheid of onwrikbaarheid? Betekent het dat je goed moet meebewegen met en reageren op alle drukte en te midden daarvan toch blijven staan?

En wie kan er niet wat standvastigheid gebruiken bij het volhouden van voorgenomen goede gewoonten? Dat lijkt toch een kwestie te zijn van standhouden, ‘ergens voor staan’. Maar waar sta je dan voor? En waarom er niet achter? Wat bedoelen we eigenlijk met standvastigheid?

Denk en onderzoek samen met anderen het thema standvastigheid in het Socratisch Café Culemborg op 19 januari 2018.

Klik hier om in te schrijven (verplicht)